با عطش ایران چه باید کرد ؟؟؟‎

به احتمال زیاد هر کدام از ما در طول زندگی این تجربه را داشته ایم که شیر آب راباز کرده ولی فقط صدای جریان هوا را در لوله ها شنیده ایم ،خشمگین شده و شاید گاهی بهعصبانیت هم کشیده شده باشد،حال تصور کنید که در روستاها و شهرهایی ،اینمعضل برای روزها و هفته ها تکرار شود و اگر هم آبی در لوله ها جریان داشتهباشد آبی است گل آلود ، تلخ مزه و پر از انگلها و میکروبهای گوناگون که فقطاستیصال ،انسان را به استفاده از این آب مجبور می کند . در تابستان داغ ایران ،بسیاری از شهرها در حسرت قطره ای آب از آسمان و یا آرزوی وجود آب در زمین می باشند ،زمین تشنه است و عطش دارد ،بحرانی به نام خشکسالی ایرانرا دربرگرفته ،مقوله ای که صدای ناخوشایند زنگ پایش از سالها پیش شنیدهمی شد تا اکنون که به کابوسی وحشتناک تبدیل شده ،ایران در حال سوختن استو بحران کم آبی در برخی نقاط و بی آبی در پاره ای مناطق ،یکی از چالشهایبزرگ کشور ایران است. ایران از نظر اقلیمی ، گرم شدن منطقه-ای و آب و هوا ، همیشه در تمام نقاطش از شرایط مساعد و مطلوبی برخوردارنبوده و در پاره ای از نواحی از دیر باز ،روند کم بارانی و خشکی کاملا مشاهدهمی شد و هم اکنون بر پایه ارزیابیها ،بیش از نیمی از جمعیت ایران ، حتی ساکنانبرخی کلان شهرها به درجات مختلف ،درگیر تنش با آب هستند ، کمبود آب ،شوری ، بوی بد ، گل آلود بودن ، افت فشار ، جیره بندی و قطع ساعتی آباز جمله این تنشهای آبی است که آنها را به فغان آورده ،اینها نشانه هایخشکسالی است ،خشکسالی بی صدا می آید و اولین نمود آن کمبودبارشهاست ،خداحافظی با برف و باران است و زمستانهای خشک ،سازمان زمین شناسی درست ۱۱ سال پیش ، بر اساس مشاهدات وواقعیتهای پیش آمده در ایستگاههای هواشناسی زمستان ۱۳۸۶ اعلام کردو خبر از کاهش شدید بارندگی در زمستان پیشین می داد و پیش بینی که روندخشکسالی تا سال ۱۳۹۰ ادامه خواهد داشت ،سال ۱۳۹۵ پایگاههای اطلاعرسانی وزارت نیرو از خالی بودن نیمی از آب سدها خبر می داد ،کم کم اینکم آبیها خود را در بخش آب آشامیدنی شهر و روستاها نشان داد که گه گاهیبا ترفندی به صورت راه حلی موقت ،رفع می شد .پس از آن ضرب آهنگخبرهای خشکی ،پایان حیات آب و شوربختی و بی آبی دریاچه ها ،تالابها و رودخانهها تندتر شد و ظرب آهنگ حیات آب کندتر ، چنانچه در سیستان هامون خشکید ،دریاچه هامون که روزگاری نه چندان دور ،محصول گندم ایران را تامین می کرداکنون نای نفس کشیدن ندارد و تشنه لب راه نفس کشیدن ساکنان آن دیار را نیزمشکل کرده است .کمتر شنیده ایم که باید مراقب قطره قطره آب بود ،هرگز این فرهنگ رواج دادهنشده که آب میراث دیروز، نعمت امروز، هدیه فردا و سرمایه آیندگان استنه در خانواده آموزشی در این باره بوده و نه رسانه های گروهی جدی در اینباب ،نقش برجسته و شایسته ای داشته اند . چند ماه پیش در کنار جویهای آبروان محله دروس در حال پیاده روی بودم که چشمم به تابلویی افتاد که سالهاستدر آنجا نصب شده (( شستشوی اتومبیل ممنوع)) راستی چرا ؟ حال که می شوداز آب تمیز و روان قنات برای شستن خودرو بهره گرفت ،چرا باید شلنگ آب رابه سوی ماشین گردآلود بگیریم ،آبی که با صرف هزینه بسیار به لوله ها آمده تاعطش انسانها را پاسخ دهد. هیچ می دانیم که ما در ۵۰ سال گذشته ، ذخیره آب۱ ملیون سال قبل سرزمین ایران در بخشهای مختلف را به هدر داده ایم؟نتیجه آنکه، اکنون با چالشی دردناک به نام کمبود آب مواجه شده ایم ،این چالش نهتنها بخش کشاورزی که تداوم و حیات ایران را تهدید می کند . حل این مشکل باانتقاد از گذشته و انگشت اتهام به سوی این و آن حل نمی شود بلکه باید کار عمیقکارشناسی بر روی آن انجام گیرد ،بلکه باید از تجربه و دانش دیگر کشورهابهره برداری شود ،بلکه باید از راهبردها و راهکارهای خردمندانه کشورهایی کهبا این بحران روبه رو بوده اند و هم اکنون آنرا مرتفع کرده اند به بهترین شکلممکن سود جست .میانگین بارش سالانه باران در جهان بین ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلی-متر است ،ایران با بارش میانگین ۲۵۰ م م در زمره مناطق خشک و نیمه خشکواقع شده ، اما پس چگونه است که کشوری چون مصر ، با بارندگی ۸۰ م م درسال توانسته ،از این مقدار بارندگی کم ، بیشترین بهره برداری را در بخشهایمختلف از جمله کشاورزی بکند .بررسی سفره های آبهای زیرزمینی نیز فاجعه ای دیگر را رقم می زند چند دههپیش سطح زیر کشت و برداشت از آبهای زیرزمینی در سطح متعادل بود اما پساز انقلاب سفید پهلوی دوم ، بر اساس برنامه های توسعه کشاورزی و صنعتی وورود فن آوریهای مدرن ، حفر چاههای عمیق عملی گردید و تا دهه هفتاد با شیبملایمی پیش می رفت و از آن زمان استخراج مخازن آبهای زیرزمینی ،شتابگرفت چنانچه برای این فاجعه خاموش و دور از دید ، چاره اندیشی نشد وسببمرگ بسیاری از دشتها که روزی کشاورزان در آن خاک می کاشتند و با حاصلآن زندگی می کردند شد و خواهد شد و فروچاله های بزرگتری در این دشتها اتفاق خواهدافتاد و ادامه چنین روندی اتفاقهای زنجیره ای دیگر و تنشهای اجتماعی ،اقتصادی ، سیاسی را به دنبال خواهد داشت از جمله :کوچهای اجباری درونکشوری، خالی شده روستاها از سکنه ،متروک ماندن مراکز کشاورزی ،ایستگاههای عرضه فروش آب آشامیدنی ، انفجار جمعیت در کلان شهرها،بحرانبیکاری ، بحران مواد غذایی کشاورزی ،بحران کمبود منابع تغذیه دامها ، گسترشفقر ، حاشیه نشینی ، ریزگردها و بسیاری دیگر که هم اکنون کم و بیش شاهدبه وجود آمدن برخی از آنها شده ایم ، بر اساس پژوهشهایی که بر روی دشتهایایران انجام شده تاهم اکنون بیشترین آسیبها در منابع آب زیرزمینی به ترتیب دراستانهای خراسان رضوی ، کرمان ، فارس ، تهران و اصفهان گزارش شده کهبر اساس میزان برداشت سالانه از این منابع بوده است .وضعیت آب در روی زمین بهتر از همجنسان آنها در زیر زمین نیست و عملابیش از ۸۰٪ از آبهای سطحی کشوریعنی رودخانه ها و دریاچه ها با مدیریتناکارآمد و سدسازیهای بی رویه و بهره برداریهای نادرست ،لاغرتر و لاغرترشده اند تا برخی از آنها به کلی نابود گردیده اند و دیگر اثری از وجود آب در آنهادیده نمی شود به قسمی که می توان به جای جاده و خیابان مورد استفاده قرارگیرد ، همین امروز با دوست فرهیخته ای از اهالی اصفهان ،نصف جهانمان درمورد زنده رود و حال و روزش می پرسیدم و جواب شنیدم که زنده رود ،مرده ایبیش نیست و فقط رد پا ،بستر و نامی از آن مانده است . او جمله جالبی در بیانتاثیر غلط دخالت ما انسانها در طبیعت گفت که (( طبیعت همیشه مسیر خودش راتعریف می کند.)) و من اضافه می کنم که دخالت در کار طبیعت و دست درازیما انسانها به راهی که طبیعت در پیش گرفته ،حاصلی جز رو به رو شدن با اخمو تخم و بدخلقیهای آن و پشیمانی برایمان نخواهد داشت ، چه شد که ما انسانها بهجنگ با طبیعت رفتیم و انتظار داریم که طبیعت به ما روی خوش نشان داده وسازگار باشد ، ما را چه می شود که با وجود تجربه های تکراری و شکستخورده ، هنوز هم برخی تصمیم گیران غیرکارشناس ، بر طبل مدیریت سازهمحور بحران آب در ایران می کوبند. در امریکا تا سال ۲۰۱۶ بیش از ۱۳۰۰ سدرا از مدار استفاده خارج و تخریب شد و ما در کشورمان مدیرانمان ، نه بهنظر کارشناسان اهمیتی می دهند ،نه حاضر به استفاده از تجربه های جهانی هستندو نه حتی تنشهای اجتماعی آنها را نگران آینده سرزمینشان می کند ،یکی ازبارزترین سیاستهای ویرانگر و نادرست در روند خشکسالی به باور کارشناسانحفر چندین تونل در مسیر زاینده رود است که بخشی از آب آن برای واحدهایصنعتی خاص مورد استفاده قرارمی گیرد و دیگر پروژه آبرسانی به یزد، کاشان وکرمان است. تا سال ۱۳۹۲ در مسیر زاینده رود ۱۴ سد بزرگ ساخته شد وهنوز چند سد دیگر در حال ساخت است آنچنان که بستر رودخانه از استان چهارمحال و بختیاری تا تالاب گاوخونی تقریبا خشک و نیمه جان است .با تغییر الگوهای کشاورزی ،برای خودکفایی در تولید محصولات استراتژیککشاورزی،و همچنین تبعیت از کشورهای دیگر برای گسترش صنایع ،موجب شدتا شعاع ۵۰ کیلومتری شهر اصفهان ،صنایع بزرگی مانند فولاد و پتروشیمی بدونهیچ کار کارشناسی توسعه یابد بدون توجه به این نکته که در کشورهای دیگر ،این صنایع را در کنار رودخانه ها ، دریاچه ها و دریاها بنا می کنند ، و یا شهریچون یزد که در حصار بی آبی و بی بارانی محصور است ،کارخانه مس شهربابک و چادرملوساخته می شود و این گونه است که مجبورند از راههای دور ونزدیک آب مورد نیاز این کارخانه ها را تامین کنند و کمبود آنرا با حفر چاهجبران نمایند که سبب می شود نه تنها آبهای سطحی که آبهای زیرزمینی و حتیآب آشامیدنی را هم خریداری کرده و به این منطقه ارسال کنند و پس از آنکهوزارت نیرو اطلاع داد که دیگر آبی در خشکی نیست و باید از دریا آب آوردهشود ،طرح انتقال آب خلیج فارس به مرکز ابران تصویب می شود تا به وسیله آبشیرین کنها ،شیرین شده و خوراک کارخانه ها گردد. دقیقا مانند همین پروژه،بدون ارزیابی کارشناسانه در شهرهای دیگر چون سیرجان ، کرمان و سمنانکارخانه هایی ساخته شد که با همین معضلات رو به رو هستند و این گونه استکه آب آشامیدنی مردم ، به حلقوم کارخانه هایی رفت که محصولات آنها ،گرانتر وسنگین قیمت تر از مشابه خارجی ، به دست مصرف کنندگان رسید.کارونی که روزگاری پرخروشترین و پرآبترین رودخانه کشور بود هم، این روزهاحال و روز خوشی ندارد و جانی در کالبدش نیست ،ساخت سد گتوند که فاجعه ایخفته در دل منطقه گتوند است تیر خلاصی بود بر پیکر بی جان کارون و انتقالآب آن ،آخرین ضربه مهلک را وارد آورد . در برخی نقاط به دلیل ورودفاضلاب آنرا به لجنزار تبدیل نموده که مرگ زودرس کارون ، غیر آشامیدنیشدن آب و تهدید بهداشت و سلامت مردم را به دنبال دارد ،این نتیجه دست درازیبه طبیعت توسط بشراست که آنرا به زوال و نیستی می کشاند.با هم سفری به شمال غرب ایران داشته باشیم تا از نزدیک ببینیم بر سر دریاچهارومیه چه آمده است،می دانیم و بسیار شنیده ایم که آنهم یکی از قربانیهاست ، اززندگی و بقایش فقط ۲۰٪ مانده است که تلاشهایی برای ادامه حیات آن از سال۱۳۸۰ شروع شد اما چه سود که فقط گاهی خبر از چند سانتیمتر اضافه شدن آبآن داده می شود و دورنمای این دریاچه فقط و فقط ناامیدی از ادامه حیات وبقای آن است .تراژدی آب که نتیجه عملکردهای نسنجیده می باشد دردناک تر از آن است کهتصور می رود و دامنه بحرانهای سدسازی به شمال و مناطق پر باران پس ازساخت سد خاکی گلورد بر روی مهربان رود واقع در شرق مازندران هم کشیدهشده است ،برای ساخت آنهزاران اصله درخت کهنسال جنگلی منطقه بی رحمانه قطع شد ،دهها میلیون تومان سرمایه ملی صرف گردید و چندین روستا به زیر آب رفت وسکنه آنها آواره شدند تنها به امید که بهره برداری از آن رونق اقتصادی ،گسترش کشاورزی و ایجاد شغل را به ارمغان خواهد آوردولی کمتر از شش ماهاز آغاز آبگیری و با تحمل صدمات بسیار بر پیکره طبیعت ،جنگل ، زیست بومو اکوسیستم منطقه ، تنشهای اجتماعی را میان دو شهرستان بهشهر و نکا ایجادکرد و خوش بینیها به باد هوا رفت و بار دیگر بر دغدغه های به جا و درستکنشگران و فعالان دایره محیط زیست و کارشناسان ، بر ضرورت کنار گذاشتنمدیدیت سازه های آب ،مهر تایید زد تا بیش از این بر پیکر طبیعت ایران شخمزده نشود.یکی از چهره های ماندگار در ایران که بنیانگذار مرکز تحقیقات مناطق کویری وبیابانی در ایران است (( پرفسور پرویز کردوانی))بر این عقیده هست که هرکشوری باید به انداره میزان سرانه آبی کشورش ،صنعت ، کشاورزی وشهرسازیش را توسعه دهد و ما طی چند دهه اخیر آنقدر استفاده بی رویه از آبکرده ایم که اکنون به مرحله بحران رسیده ایم .مرکز(( تحقیقات انرژی رایس آمریکا )) اخیرا پژوهش مفصلی در باره بحران آب درایران منتشر کرد،نتیجه این پژوهشها این است که چگونه و چرا بحران آب درایران به وضعیتی غیر قابل برگشت رسیده و چه عواملی در ورشکستگی آب نقشتعیین کننده داشته است، یکی ازمستندات این پژوهش ،سخنان علی میرچیکارشناس آب و همکاران او بوده است که مفهومی عالی را برای درک اینوضعیت اندوه بار گفته و آنرا ورشکستگی آبی نامیده است ، ورشکستگی یکاصطلاح حقوقی است ولی به خوبی وضع کنونی ایران را توصیف می کند ،زیراکه برداشت از ذخایر و اندوخته های آبی ،قابلیت سفره های زیرزمینی، دریاچه هاو رودخانه ها را برای تامین آب از بین برده است و دیگر امیدی به ادامه حیاتآنها نیست .((پیتر گلایک)) از موسسه پاسفیک این بحران را اینگونه بیان می کند :زمانی کهمیزان مصرف آب ، از میزان تولید و جایگزینی آن در منابع آبی فراتر رود، تنهاگزینه ای که برای بلند مدت می تواند جوابگو باشد همانا کم کردن تقاضا ورساندن میزان مصرف به سطحی پایدار است و آنگاه جهت دادن به سمتی که آبدر آنجا در دسترس است . راه حل دیگر ، استفاده از فرایند نمکزدایی است و همچنین وارد کردن محصولاتی که کشت آنها نیاز به آب فراوان دارد، از این روباید تغییراتی در کشت و سیاستهای مربوط به واردات اعمال کرد ،باید بهاصلاحاتی عمیق دست زد و رنج تغییر را در یک دوره مشخص بر خود هموارنمود تا مجبور به برداشت فزاینده از منابع آبی باقیمانده نگردد . شاید در آینده اینه چندان دور حتی گندم این مجصول استراتژیک که خوراک اصلی ایرانیاناست ، به ناچار از چرخه کشت و زرع محصولات در ایران خارج شود .بدین ترتیب دورنمای وحشتناکی از کشاورزی و باغداری به چشم می خورد ،مزارع به زمینهای خشک و لم یزرع تبدیل می شوند و باغهایی که درختانشامروز و فردا به دست اره های برقی گردن زده می شوند .مصیبت و فاجعه آب نه تنها در ایران که این روزها در جهان حالش خوش نیستو خبرهای خوبی از آن به گوش نمی رسد ،آری جهان با بحران کم آبی رو به روست ،یک بحران جدیکه یک میلیارد نفر را گرفتار خود کرده است ،بله یک میلیارد نفر در سرتاسرجهان بدون آب آشامیدنی سالم زندگی می کنند ، این بحران در مناطق در حالتوسعه، نمود بیشتری داشته و در حال رشد است . این بحران چون با آب شروعمی شود آیا فقط یک کابوس بی آبی است یا فرایند های دیگری به دنبال خواهدداشت ؟ نه ، معضل آب فقط در حد آب باقی نمی ماند بلکه بسیاری چیزها راتحت تاثیر خودش قرار می دهد از جمله : آموزش ، سلامت ، فقر و به ویژهسلامت کودکان را ،بیایید به روستاهایی برویم که گرفتار بحران بی آبی است کهمردمانش عمدتا و نسبتا فقیر هستند ، بیشتر وقتها در خانه هایشان نه تنها به آبآشامیدنی پاک دسترسی ندارند بلکه آب هم ندارند ،زنان و کودکان مجبورند برایتهیه آب ،هر روز چند ساعتی پیاده بروند تا در نزدیکترین مکان، آب را تهیه کنندآبی که مملو از انواع میکروبها ،ویروسها و باکتریهاست و با نوشیدن آن میزبانبسیاری بیماریها خواهند شد ، در حالی که می شد پول کمتری صرف خریددارو و درمان بیماریهای ناشی از آب آلوده کرد و پول بیشتری صرف خریدکتاب ، لوازم تحصیل و لوازمی برای بالا بردن بهداشت جامعه .حال با خود بیندیشیم که چگونه شد هامون خشکید ، سیستان بی آب ماند ، زندهرود مرد ، گاوخونی دیگر نیست ، ارومیه به تنگی نفس افتاده ، بلوچستان آبندارد ، اهواز هوا ندارد ، شادگان خوزستان کانون ریز گردها شد ، زبانم لالانگار باید به زودی نقشه طبیعی ایران را به شکل دیگری کشید ،قفل ایجاد این فاجعه و کلید مشکل گشای آن را در کجا باید به دنبالش گشت ؟تا دیر نشده باید که بحران آب را مدیریت کرد و در دراز مدت خردمندانه وهوشمندانه با کمک و یاری از دانش کارشناسان و خبرگان کار و در نظر گرفتنتجربه دیگر کشورها ،بر این کابوس و بختک غلبه کرد .ایران را دریابیم و به این امید باشیم که آب از آب تکانی بخورد ،پیش از آنکهآبی برای نوشیدن نیابیم . به یاد گذ شتگانمان که این روزها جشن تیرگان را بر پامی کردند و مهمترین و شادمانه ترین بخش آن به نشانه اهمیت و ارج آب ،آب پاشان ، آبریزان و سرشوران بود ،بیشتر مراقب این میراث ملی باشیم .کاش بشود روزی نه چندان دور و دیر ، برای این فاجعه راه حلی یافت .کاش بشود ایران را بیشتر دریابیم پیش از آن که . . .شما ، بله شما به عنوان یک ایرانی در باره این بحران چه فکر می کنید ؟آیا پیشنهادی دارید ؟