تاریخچه پول در ایران بخش ۱

پول ، پول، پول این واژه دلفریب ، شیی دوست داشتنی که داشتنش موجبنشاط است ووسربلندی و سالاری و نداشتنش سبب رنج است و سرافکندگی ودلواپسی . پول که نماد ثروت شده است و عزت پول که سمبل قدرت شده ااست و شوکت . واژه ای با اصالتی یونانی که هماکنون به جرات می توان ادعا کرد در زندگی هر انسانی بیشترین کاربرد لفظیرا دارد و بیشترین تکاپوی انسانها برای دیدار رخ ماهش است که برخی دل ودین می بازند تا به چنگش آورند و برخی نیز انسانیتشان را بر باد می دهند ّ تا توفیق به دست آوردنش را پیدا کنند . این شیی فرّار که با سختی و مرارتبه دست آمده و به سرعت باد می پرد ونیست می شود و از دست می رود . ازپول وسرگذشتش می گوییم که در گذر زمان و در طول سده ها ، چه بر سرش آمده ، وچه بر آن گذشته ، چگونه راه پر پیچ و تاب زمان را پشت سر گذاشتهو خود را به ما رسانده ، در هربرهه ای ،خود را به شکلی فریبنده نمایان ساخته و بسیاری را به دنبال خودتا ناکجا آباد کشانده ، از چه راههایی گذر کرده ، چه مسیری را پیموده و چهتاریخچه ای را در پشت سر دارد که اکنون با این وجنات به ما رسیده است.حقیقت این است که این شیی دلچسب ،داستانی طولانی دارد که به ابتدای تمدنبشری بر می گردد ،در آن گذشته های دیرین ، انسانها با تلاش یدی نیازهایاولیه و اساسی خود را تامین می کردند. شکار بود و شکارچی ماهر که با توجهبه خصوصیتهای انسانی، به حد و حدود نیازش قانع نبود و چون می -توانست ، بیش از نیازش ،شکارمی کرد . کشاورز هم به مرور زمان یاد می-گرفت که چگونه محصولی بیشتر از احتیاجش به دست آ ورد ، صیاد هم زمانبیشتری را برای صید ماهی می گذراند ،اما آنها به تجربه دریافتند که آنچه رابه دست آورده اند ،نمی توانند برای زمانی طولانی نگه دارند ،لذا از سراجبار به دیگران می بخشیدند از این رو به فکر معاوضه کالایی که داشتند باآنچه نداشتند افتادند هر چند که در زمانی آنرا با زور هم به چنگ می آوردندولی به تدریج دریافتند که بهتر،ایمن تر و آسانترین مسیر برای به دست آوردننیازهایشان مبادله و معارضه و تبادل کالا با یکدیگر است و این امر بدونارزشگذاری بر روی اجناس یکدیگر انجام می گرفت ولی این امر به اینسادگیها هم نبود .پژوهشگران ، چنین مبادله و معامله هایی را به انسانهای ماقبل تاریخیعنی کم و بیش ، به ده هزار سال پیش بر می گردانند و کاوشهای اینپژوهشگران منتج به آن شده که نیازهای انسانهای آن روزگارغذا ، سلاح،لباسلوازم زندگی و ابزارها بودندو هر چه زمان می گذشت این تبادلات هم گسترشمی یافت اما آرام آرام بر سر ارزش این محصولات ،اختلافاتی هم بروز میکرد و مشکلاتی در جهت ارزشگذاری محصولات بین افراد پیدا می شد وتعیینارزش کالا بر پایه ای درست و با معیارهایی که مورد تایید و قبول هر دوطرف باشد ،نداشتند .فرضا کسی که دام اضافه داشت ،چگونه آنرا با گندم و جو فرد دیگر می -توانست معاوضه کند .حدود هشت هزار سال پیش از میلاد ، با گسترش کشاورزی و اختراع خط ،(که گفته می شود نخستین بار در بین النهرین بوده است ) و در پی نیاز مبرمانسانها به غلات ، این محصول وارد مبادلات رایج شد و نخستین بار حاکمانسومر ،اقدام به ساختانبارهای غله و ایجاد سیستمی برای محاسبه عادلانه با کشاورزان کردندکه درابتدا این محاسبه و تبادلات به وسیله ژتونهایی که شبیه سکه بود انجام می گرفت، به گفتهپژوهشگران ، در حدود هفت هزار سال پیش از میلاد ،در غرب و قاره آسیاتمدنهایی وجود داشت که به استخراج موادی چون طلا ،مس و قلع می -پرداختبا گذر زمان نیازهای انسانها بیشتر و توانایی آنها برای رفع این نیازها باساخت و تولید افزونتر، بالاتر رفت .تنوع در تولید و نیاز بشر به این تولیدات در گسترش اقتصاد کشورها ،سبب پیدایش دو کالا،. با ثبات نسبی ارزش که مورد قبول اکثریتبود گردید و این دو کالا طلا و نقره نام داشت و ابزاری جدید برای مبادله ایجاد شد.در حدود سه هزار سال پیش از میلاد در شهرهای مصر و بین النهرین استفاده از طلا رایج شد ،با گذشت زمان و رونق داد و ستد و در همان زمان در دنیا ،شروع به استفادهاز ابزاری به نام پول به جای سنگ و صدف و پوست حیوانات و ساخته هایی چون چاقو و سرنیزه استفاده گردیدکه سالها رایج بود و بارها مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفتبدین ترتیب که شمشهای طلا و نقره به سکه های کوچک و مختلف تبدیل و سپس هر حاکم بر روی آن مهر مخصوص خود را می زد که در قلمرو جغرافیایی خود به کار میبرد ، یکی از نخستینها کشورها لیدی بود . هرودت، تاریخ نگار سده پنجم پیش از میلاد می نویسد :در میان مردم و ملتهایی که می شناسم مردمان لیدی نخستین کسانی هستند کهبرای مصرف خود از زر و سیم سکه زدند. هر چند که گفته می شود آنها مهاجرین یونانی بودند در خدمت دولت لیبی و در واقع جهانیان این بزرگترین اختراع،پس ازاختراع خط را مدیون یونانیها می باشند. ناگفته نماند که با اکتشافاتی که اخیرا در کشور هند انجام شده ،سکه هایی به دست آمده که به سه هزار سال پبش از میلاد بر می گردد.با روی کار آمدن هخامنشیان و فتح لیبی به دست کورش بزرگ ، سرزمین لیبی و کارگاه سکه زنی آنها ،بخشی از قلمرو هخامنشیان شد . در دوران داریوش اول ،اولین سکه -ای که در ایران رواج یافت به نام (( دریک))ضرب زده شد و همچنین سکه ای دیگر از جنس نقره بود. با ساخت سکه ،نقش پول فلزی یا سکه ،در بازارهای مختلف ومبادلات و معاملات ، روز به روز مهم تر و جدی تر می شد. در محیط پر آشوب دوران گذشته ،حمل و نقل مقادیربالایی از سکه ،خطراتی را به همراه داشت و بازرگانان مجبوربه استفاده از دستنویسهایی برای انجام معاملاتشان بر آمدند ،این شیوه موجب گسترش حرفه ای شد که صرافی نام گرفت و صاحبان این حرفه ،واسطه عملیات پولی ، بین تجار و بازرگانان در داخل و خارج از کشور بودند جالب است بدانید که عملکرد این پیشه و حرفه یعنی صرافها ،مقدمه ای شد برای اختراع و نشرپول کاغذی . بدین ترتیب که در روم باستان ، صرافها دست نوشته هایی را در اختیار مشتریان خود قرار می دادند که این اسناد به اعتبار صراف صادر کننده آن دست بهدست می گشت و عملا نقش و وظیفه پول سکه ای رایج آن زمان را انجام می داد . گردش این اسناد صادر شده از طرف صرافها ،رویه ای شد برای پایه گذاری سیستم پولکاغذی که رابطه ثابت و قانونمندی با طلا و نقره داشت.طبق تحقیقات انجام شده ،چینی ها اولین مردمانی بودند که از پول کاغذی در دادو ستدهایشان استفاده کردند چرا که اولین تمدنی بودند که سال صد میلادی بااستفاده از موادی چون کتان ، کنف، بامبو و پوست درخت توت ، به تولید کاغذ دست یافته بودند و شروع به نوشتن اسناد بدهی و بستانی بر روی کاغذ و پوست گوزن می -کردند که ضمانتی بود برای مبادلات بلند مدت . بدین ترتیب اسکناس جایگزین بسیار سبک تری به جای هزاران سکه شد که در عملیات و مبادلات بزرگ ،بین مناطق مختلفجا به جا می شد . با توجه به این نکته ، در حدود قرن هفتم میلادی درچین و دردره رودخانهزرد ، اولین اسکناسهای کاغذی، مورد استفاده قرار گرفتراحتی حمل و نقل اسکناس سبب شد تا بازرگانان با مراجعه به خزانه دولتی ،سکه های خود را با اسکناس معاوضه کنند،نشر ، توسعه و گسترش پول کاغذی در روزگارانپیشین ، به شکلهای گوناگون ، دارای نقش و وظایف خاصی بود و اینگونه شد که امروزه پول، بدون کوچکترین تامل و فکری و کاملا به عنوان یک امر پذیرفته شده تلقی میشود،راه پر پیچ و خم و مسیری بس دراز و طولانی را ،در گذر سده ها و سالها پشت سر گذرانده تا به آنچه امروز شاهد هستیم رسیده است ، بله پول اختراع شد و یکی ازاختراعات بزرگ و شگرف و کم نظیر بشر گردید و به بسیاری از جنگها ، نبردها و مناقشات تمدنهای نخستین و مشکلات در مبادلات کالا پایان داد و به عنوان یکی ازمهمترین رخدادهای تمدن بشری ، توانست انقلاب بزرگی را ایجاد کند چرا که امکان تعیین ارزش کالا بر اساس واحدی که مورد قبول طرفین معامله باشد به دست آمد .مروری بر حکایت شیرین و تلخ پول و فراز و فرودهای آن در ایرانهمانگونه که کوتاه رفت با تصرف لیدی توسط دولت هخامنشی ، ایرانیان نیز به ساخت کارگاه ضرب سکه در زمان کورش بزرگ اقدام کردند. داریوش سوم پولی ضرب کردکه محلّی نبود و ارزش و اعتبار کشوری داشت . نخستین سکه ای که از دوران دیرین ایران به یادگار مانده از زمان پادشاهی داریوش است و شهرت جهانی دارد و از زرناب ساخته شده است . حکام این دوره فقط اجازه ضرب سکه با نقره را داشتند و ضرب زرّین آن در انحصار مرکز کشور و داریوش بود . پس از فتح یونان به دست سپاهایران ،واژه درم در ایران برای سکه رایج و متداول شد که از واژه دراخم یونانی برگرفته شده است و بعدها اعراب این واژه را از ایرانیان وام گرفتند که تا به امروز ،وجوددینار را در کشورهای عربی شاهد هستیم . پس از غلبه اسکندر ،دیگر سکه طلا ضرب نشد و در دوره اشکانیان و سلوکیان هم ،جنس سکه ها از نقره و برخی از برنج و مسبود . در دوره و عصر صفویه ،سکه از سه جنس طلا ، نقره و مس ضرب می شد که ضرب سکهء طلا فقط در جشنهای نوروزی بود و (( شاهنشاه )) نام داشت ،سکهءشاهنشاهی در میان مردم رواج نداشت چرا که ارزش زیادی داشت و آنرا اشرافی یا اشرفی نیز می گفتند . سکه نقره ای هم ((عباسی ))خوانده می شد. در دوره نادر شاه ،واحد پولی بهنام (( نادری‌)) به وجود آمد . وقتی به زمان سلطنت قاجار در ایران می رسیم ،به تومان هم می رسیم ،چرا که واحد پول در ایران به (( تومان ))تغییر نام داد و از طلا ساختهمی شد ، تومان واژه ای ترکی مغولی است با تلفظ تُمن که به معنی ده هزارآمده و در تقسیمات لشکری ارتش نیز به کسی که فرمانده ده هزار نفر بود تومان باشی یا امیرتومان می گفتند .واحد کم ارزشترو نقره ای نیز «شاهی» نامیده میشد . تومان طلا نخستین بار در زمان فتحعلیشاه ضرب شد که در دوره ناصرالدین شاه از وزن آن کاسته شد.در زمان حکومت فتحعلیشاه سکه نقره جدیدی به نام ((صاحبقران )) نیز ضرب زده شد و شاهی مسی کم ارزشترین پول این زمان بود.در اواخر قاجاریه سکه های یک قرانی ودوزاری هم ضرب شد ،به طور کلی تومان از طلا ، قران نقره ، و شاهی از مس بود .پولهای رایج از جنس نقره و تا اوایل دوره پهلوی نیز متداول بودندولی تا این زمان هرگز طلا پشتوانه ضرب سکه نبود